​पत्रकारिता: लोकशाहीचा 'चौथा स्तंभ' की सत्तेचा 'मखमली पडदा'?

हा एक 'युनिक' आणि आजच्या वास्तवावर थेट भाष्य करणारा ब्लॉग मसुदा आहे, जो वाचकांना विचार करायला भाग पाडेल.
पत्रकारिता: लोकशाहीचा 'चौथा स्तंभ' की सत्तेचा 'मखमली पडदा'?
"जे छापले जाते तेच सत्य असते" हा काळ आता इतिहासजमा झाला आहे. आज आपण अशा वळणावर उभे आहोत जिथे बातमी वाचण्यापेक्षा ती 'का' पेरली गेली आहे, याचा शोध घ्यावा लागतो. लोकशाहीचा चौथा स्तंभ म्हटली जाणारी पत्रकारिता आजही अस्तित्वात आहे का? की तिचा ढाचा आता केवळ प्रदर्शनापुरता उरला आहे?
१. माहितीचा महापूर, सत्याचा दुष्काळ
आज आपल्याकडे माहितीचा महापूर आहे. मोबाईलवर एका सेकंदात हजारो बातम्या धडकतात. पण, या महापुरात 'सत्य' मात्र तळाला गेले आहे. पूर्वी बातमीदाराचा शब्द हा पुरावा मानला जायचा, आज बातमी खरी आहे की 'पेयड' (Paid) हे तपासावे लागते. जेव्हा बातमी देण्यामागे लोककल्याण नाही तर 'नफा' हा मुख्य उद्देश असतो, तेव्हा तो स्तंभ नसून एक 'व्यवसाय' बनतो.
२. 'बाइट्स'च्या दुनियेत हरवलेला संवाद
चर्चासत्रांमध्ये आता संवाद होत नाही, तर 'युद्ध' होते. जो जास्त ओरडतो, तो खरा ठरवला जातो. लोकशाहीत चर्चा महत्त्वाची असते, पण आजची माध्यमे आपल्याला विचार करायला भाग पाडण्याऐवजी, "काय विचार करावा" हे सांगत आहेत. जेव्हा चॅनेलचे अँकर्स न्यायाधीशाच्या भूमिकेत शिरतात, तेव्हा लोकशाहीच्या इतर तीन स्तंभांची जागा हा चौथा स्तंभ बळजबरीने बळकावताना दिसतो.
३. अल्गोरिदमच्या विळख्यात पत्रकारिता
आजची पत्रकारिता केवळ संपादकांच्या हातात राहिलेली नाही, ती 'अल्गोरिदम'च्या हातात गेली आहे. तुम्हाला काय आवडेल, हे पाहून बातम्यांचे फीड तयार केले जाते. यामुळे आपण एका अशा 'इको चेंबर'मध्ये अडकलो आहोत, जिथे आपल्याला केवळ आपल्याच विचारांच्या बातम्या दिसतात. विरोधातील मत जाणून घेण्याची आपली क्षमता संपत चालली आहे, जी लोकशाहीसाठी सर्वात मोठी धोक्याची घंटा आहे.
४. तरीही... पालवी फुटतेय!
सगळेच संपले आहे असे म्हणणे हा दैववाद ठरेल. आजही काही अशा 'डिजिटल' वाटा फुटल्या आहेत जिथे निर्भीड पत्रकारिता श्वास घेत आहे. ज्यावेळी मुख्य प्रवाहातील माध्यमे डोळे मिटून घेतात, तेव्हा युट्यूबच्या एखाद्या कोपऱ्यातून किंवा छोट्या पोर्टलवरून एक आवाज सत्तेला प्रश्न विचारतो. हीच ती 'युनिक' पत्रकारिता आहे जी संस्थात्मक नसली तरी वैयक्तिक निष्ठेवर तग धरून आहे.
५. वाचक: स्तंभाचा खरा आधार
आपण विसरतो की, कोणताही स्तंभ हा जमिनीवर उभा असतो. पत्रकारितेच्या बाबतीत ही जमीन म्हणजे 'वाचक' आहे. जोपर्यंत आपण सनसनाटी आणि द्वेष पसरवणाऱ्या बातम्यांना 'लाईक' करत राहू, तोपर्यंत पत्रकारिता शुद्ध होणार नाही. आपण प्रश्न विचारायला शिकलो, की पत्रकारितेला आपोआप उत्तरे द्यावी लागतील.
निष्कर्ष
पत्रकारिता मेलेली नाही, ती फक्त 'बेशुद्ध' पडली आहे. कॉर्पोरेट जाहिराती आणि राजकीय दबावाच्या इंजेक्शनमुळे तिचे स्वरूप बदलले आहे. तिला पुन्हा शुद्धीवर आणण्याचे काम कोणत्याही कायद्याने नाही, तर जागरूक नागरिक आणि सजग वाचकांमुळेच शक्य आहे.

• "तुम्ही शेवटची बातमी कोणती पाहिली जी पाहून तुम्हाला खरोखर काहीतरी नवीन शिकायला मिळाले?"

• ​"तुमच्या मते आजच्या काळात कोणता पत्रकार किंवा चॅनेल खरोखर निष्पक्ष काम करत आहे?"

• ​"काय आपल्याला 'पेयड न्यूज' (Paid News) ओळखता येतात?"